पुन्हा जीवनदान – १

पृथ्वीवर जीवन कसं सुरु झालं? ह्या प्रश्नाचं उत्तर शोधत असताना शास्त्रज्ञांना ‘सुमारे चारशेकोटी वर्षांपूर्वी मिथेन गॅसचं वातावरण असलेल्या पृथ्वीवरप्राणवायूचं वातावरण कसं निर्माण झालं?’ हे मोठं कोडं पडलं.

शास्त्रज्ञ श्रिमस्टर आणि त्यांच्या चमूने PNAS नामक एका नामवंत शोधमासिकेत आपल्या शोध निबंधातून सिद्ध केले की पृथ्वीवर प्राणवायूचे प्रमाण हे’सायनोबॅक्टेरिया’मुळे वाढू लागले कारण सायानोबॅक्टेरिया स्वतःतील हरित द्रव्याद्वारे प्रकाशसंस्लेषण (फोटोसिन्थेसिस) प्रक्रियेने स्वतःसाठी अन्न बनवित आणिह्या प्रक्रियेत ते प्राणवायू उत्सर्जित करीत असत. 

पुढे, डॉ. लिन मार्ग्युलिस ह्या अमेरिकन महिला शास्त्रज्ञांनी त्यांच्या ‘एनडोसिंबायोटीक’ सिद्धांताद्वारे कुठल्या प्रकारचे जीव कुठल्या वर्गाच्या जीवाणू पासूनउत्पन्न झाले आहेत हे दाखवून दिलं. याच सिद्धांतात त्यांनी सायानोबॅक्टेरिया या वर्गाच्या जीवाणू पासून वनस्पतीची उत्पत्ती झाली हे सिद्ध केलं आहे. 

याच साधर्म्यामुळे वनस्पतीशास्त्रज्ञांनी सायानोबॅक्टेरियाला आधी वनस्पती वर्गात नमूद केलं होतं. आजही ते मुख्यत्वे शैवाल वर्गात गणले जातात, परंतु सर्वचशैवाल वर्गातील वनस्पती ह्या सायानोबॅक्टेरिया वर्गात मोडत नाहीत. 

सायानोबॅक्टेरिया वर्गातील काही शैवाल वनस्पती खाण्यायोग्यही आहेत आणि हेच प्राणवायूधारक जीवांसाठी पृथ्वीवरील प्रथम अन्न असावं, असं शास्त्रज्ञांचंम्हणणं आहे. 

ही सायानोबॅक्टेरिया वर्गातील शैवाल वनस्पती पृथ्वीच्या प्राथमिक कमीत-कमी प्राणवायूच्या अवस्थेपासून, भरपूर प्राणवायू अवस्थेपर्यंत जीवित असल्यामुळे, पुन्हा कमी प्राणवायूच्या अवस्थेपर्यंत जाण्यार्‍या पृथ्वीवर शेवटची वनस्पती ठरण्याची दाट शक्यता आहे. 

कार्बन डायऑक्साईड याचं भक्षण करून प्राणवायू देणारी ही शैवाल वनस्पती जीवाणूच्या वेगाने वाढते आणि वनस्पतीचे गुणधर्म दाखवते. आजही ह्या शैवालवनस्पती पृथ्वीवर झाडांपेक्षा थोडा जास्तच प्राणवायू निर्माण करतात. प्रदूषित हवा शुद्धीकरणासाठी ह्या प्रकारच्या शैवाल वनस्पतींचा जास्तीत जास्त उपयोगकेला पाहिजे. 

सायानोबॅक्टेरिया या प्रकारात मोडणार्‍या शैवाल वनस्पतींमध्ये अनेक प्रकार आहेत. काही खाण्यायोग्य आहेत तर काही विषारी आणि अतिविषारी ही आहेत. इंग्रजीतील सायन रंग म्हणजे मोरपंखी रंग. निळे आणि हरित रंगद्रव्य असल्यामुळे ‘सायानो’ हे नाव पडलं आहे. 

ह्यातील खाण्यायोग्य शैवाल वनस्पतींमध्ये ‘स्पीरूलीना’ हे जगप्रसिद्ध आहे. जागतिक देशांच्या संघटनेने (UN ने) १९७४ साली स्पीरुलीनाला ‘भविष्यातील अन्न’ (Future Food) असं संबोधित केलं होतं. ईसापूर्व २७०० सालापासून जपानी लोक ह्याचं सेवन करतात ह्याचा पुरावा आहे. आजही एक जपानी व्यक्तीसरासरी १४०० ग्रॅम स्पीरुलीना दरवर्षी खाते. जपानी लोकांचं जीवनमान जगात सर्वात जास्त आहे आणि तिथं ह्रदय विकार, कर्करोग याचं प्रमाण नगण्य आहे. हिरोशिमा बॉम्बींग नंतर कर्करोगाच्या उद्रेकापासून वाचवण्यात स्पीरुलीना सेवनाचा मोठा हात असल्याची शक्यता चर्नोबिल न्यूक्लियर लिकेजच्या वेळीअधोरेखित झाली. 

अठराव्या शतकात फ्रेंच अधिकार्‍याला आफ्रिकेत कानेम्बू जमातीच्या ताकतीचं कुतुहल वाटलं. गरिबीमुळे खायला जास्त न मिळताही हे लोक इतके ताकदवानका आहेत ह्याचा शोध घेताना त्याच्या लक्षात आलं की प्रत्येक खाण्याच्या पदार्थात ते काहीतरी हिरवं घालून खातात. जवळच्या चॅड सरोवरातून हा हिरवापदार्थ उपसून, सुकवून, बारीक करून हे लोक खाद्यपदार्थांमध्ये मिसळून खायचे. ह्याचा नमूना घेऊन त्याने आपल्या शास्त्रज्ञ मित्राकडे फ्रान्सला पाठवला तेव्हात्यातील पोषक तत्वांची यादी पाहून तोही थक्क झाला. साठ टक्क्याहून जास्त त्यात निव्वळ प्रथिनं (प्रोटीन) होती आणि कार्बोदके नगण्य होते. जवळ जवळसगळी जीवनसत्व आणि लवण धातू ही होते. 

तेव्हापासून पाश्चात्य देशांमध्ये ह्यावर अभ्यास सुरु झाला. विविध देशांमध्ये १९६० पासून क्लिनिकल ट्रायल्स (एखद्या पदार्थाचे प्राण्यांच्या आणि माणसाच्याशरीरावर होणारे चांगले-वाईट परिणाम प्रमाणित करण्यासाठी प्रत्यक्ष प्राण्यांवर व माणसांवर केला जाणारा शास्त्रोक्त अभ्यास) देखील सुरु झाल्या. भारतातदेखिल अनिमिया, तोंडाच्या कॅन्सर इ. साठी माणसांवर स्पीरूलीनाचे क्लिनिकल ट्रायल्स करण्यात आले आहेत.

जगात मोजक्याच ठिकाणी स्पीरुलीना नैसर्गिकरीत्या मोठ्या प्रमाणावर उगवतं. जैववैविध्याने श्रीमंत असलेल्या भारतात हे कसं नसेल? स्पीरुलीना उगवणाऱ्याठिकाणांतील एक महत्वाचं ठिकाण लोणार सरोवर आहे. आपलं महाराष्ट्रातलं हे लोणार सरोवर केवळ भौगोलिक, पौराणिक आणि ऐतिहासिक द्रुष्टयाच नव्हे तरस्पीरूलीनामुळे जीवशास्त्र द्रुष्टया तितकंच महत्त्वाचं आहे.  

लोणार येथील स्पीरुलीनाच्या जातीला ‘स्पीरुलीना लोणार’ असं नाव दिलं गेलं आहे. अजून ह्या स्पीरुलीना लोणार जातीवर बराच अभ्यास होणं बाकी आहे. दरवर्षी लोणार सरोवरावर पाहुणे येणारे ‘फ्लेमिंगो’ पक्षी यांचे स्पीरुलीना हे आवडतं खाद्य आहे. पांढर्‍याशुभ्र ‘फ्लेमिंगो’ पक्ष्यांना जी सुंदर गुलाबी छटा येते तीस्पीरुलीनामुळे.  

स्पीरुलीनामध्ये जे बिटाकरेटीनॉइड्स रंगद्रव्य असतं ते ‘A’ जीवनसत्व तयार करतं. कुपोषणामध्ये GHI (ग्लोबल हंगर इंडेक्स) बनवताना ‘A’ जीवनसत्वाचीकमतरता हे एक मुख्य प्रमाण मानलं गेलं आहे. ‘A’ जीवनसत्वाची भारतीयांमध्ये जस्त कमतरता असल्यामुळे भारताचा GHI खूप वाईट आहे आणि २०१६ च्यातुलनेत २०१८ मध्ये तो आणखीन वाईट झाला आहे. पंतप्रधानांना म्हणूनच पोषण अभियानाची नांदी करावी लागली.

१९७०-८० च्या दरम्यान भारतात स्पीरुलीनावर शास्त्रज्ञांनी फार जोमानं काम सुरु केलं. CFTRI म्हैसुर ह्या शासकीय संशोधन संस्थेत तसंच चेन्नईच्या MCRC मध्ये संशोधनाचं काम मोठ्या प्रमाणात झालं पण थोडं व्यापारीकरण झाल्यानंतर, आणि त्या पीढीनंतर हे काम थोडं दुर्लक्षितच राहिलं. हे अपूर्ण काम तरुणशास्त्रज्ञ डॉ. ऋत्विक ठेंगोडकर यांनी सायानोफार्म रिसर्च सेंटर स्थापन करून हाती घेतलं आहे. 

स्पीरुलीना हे सुक्ष्म पेशींपासून बनलं असल्यामुळे ते डोळ्यांनी बघून कळत नाही. पोषकतत्त्वांनी भरपूर असल्यामुळे इतर सूक्ष्मजीव ते खायला येऊन खराबकरणार याची दाट शक्यताही असते. हीरव्याच रंगाची इतर विषारी शैवाल जाती त्याच टाक्यात उगवण्याचीही मोठी संभावना असल्याकारणानं, स्पीरुलीनाउगवण्याच्या प्रक्रियेला शास्त्र्ज्ञांच्या पाठींब्याची आणि देखरेखीची आत्यंतिक आवशक्यता आहे. यासाठी सायनोफार्म प्रकल्प भारतातील शेतकर्‍यांना लवकरचपूर्ण शास्त्रीय मदत देऊ करणार आहे.

चीन हा स्पीरुलीनाचा जगातील सर्वात मोठा उत्पादक आणि विक्रेता बनू पाहतोय. परदेशात तसेच भारतात देखील कंपन्या चीनहून स्पीरुलीना निर्यात करतआहेत. भारताचे वातावरण स्पीरुलीना वाढीसाठी पोषक आहे. चीनशी स्पर्धा करण्यासाठी भारताला ‘सर्वोत्कृष्ट दर्जा आणि कमी किंमत’ ही कसरत करावीलागणार आहे. त्यासाठी सायनोफार्मचे शास्त्रज्ञ झटत आहेत.

स्पीरुलीना फार मोठ्या प्रमाणात उगवण्याचा प्रयत्न करणं खर्चिक आहे, म्हणून छोट्या शेतकर्‍यांनी छोटे छोटे ‘प्लांट्स’ टाकून दर्जेदार उत्पादन करावं. हात्यांच्यासाठी पर्यायी उत्पन्नाचा चांगला मार्ग बनेल. त्यासाठी लागणारा संपूर्ण तांत्रिक पाठिंबा सायनोफार्म द्यायला तयार आहे. यासाठी छोट्या शेतकर्‍यांनी पुढेयावं असंही सायनोफार्मने आवाहन केले आहे. रियलटाईम देखरेखीचे तेथे तंत्रज्ञान विकसित करणे सुरू आहे ज्यामुळे शेतकर्‍यांना मोठा आधार मिळेल आणिदर्जामध्ये गडबड होणार नाही.

आजच्या तारखेला स्पीरुलीनाची एवढी काय गरज आहे? फळं, भाज्या, धान्य, कडधान्य कमी आहेत का? हे काय नवीन फॅड असा सहज प्रश्न मनात येतो. आपण सगळं व्यवस्थित आणि वेळेवर खातो म्हटलं तरी जे खातोय ते अन्न प्रदुषित झालेलं आहे, हवा प्रदुषित झाली आहे, तसंच पाणी सुद्धा प्रदुषित झालंय. त्यामुळे शरीर आणि मन ही प्रसन्न नाहीयेत. अन्न अंगी लागणं खरंच कठीण होऊन बसलं आहे. 

हरितक्रांती मध्ये उत्पादन वाढवणे उद्दीष्ट होतं, वाढत्या लोकसंख्येला पुरेसं अन्न पुरवठा आवश्यक होतं पण त्या तंत्रज्ञानामुळे तेवढ्याच जमीनीच्या तुकड्यातूनजी पोषकद्रव्यं पळीभर धान्यात येत असत, ती आता घडीभर धान्यात वाटली गेली आहेत. अर्थात, अन्नधान्याची पोषकतत्व कमी झाली. हायब्रीड, GMO (जेनेटिकली मोडीफाईड) आणि आता चिनी बियाणं इत्यादि प्रकारांमुळे, रासायनिक खतामुळे, रासायनिक तण आणि किटक नाशकांमुळे उत्पादन तर वाढलं, पण कर्जानं बळीराजा हवालदिल झाला आणि पोषणाच्या कमतरतेमुळे जनता कुपोषित झाली. 

जमीन, पाणी, हवा जास्त दुषित झाले. आता या प्रदूषणाला तोंड देण्यासाठी जास्त प्रतिकार शक्तीची गरज भासू लागली. शेतकर्‍यांना पुन्हा काही योग्य, काहीजुन्या पद्धतींकडे वाळवणं, गावठी बियाण पुरवणं, तो माल शहरी लोकांना घ्यायला प्रोत्साहित करणं हे आता एक अवघड कार्य आहे. बर्‍याच संस्था ते जिकरीनेकरत ही आहेत. ‘ऑर्गॅनिक’चं वेड शहरी लोकांना लागू लागलंय, पण खरंच ते ऑर्गॅनिक आहे का याची शहानिशा करणं कठीण आहे. ही सगळी क्रांती व्हायला, प्रदूषण दूर करायला १-२ पिढ्या लागतील असं दिसतंय. तोपर्यंत या आपल्या पिढीने स्वत:ला त्या दुःषचक्रातून कसं वाचवायचं? 

दर्जेदार स्पीरुलीना आपण हळदीसारखा रोज सेवन केला तर अन्नातून मिळण्याच्या पोषक तत्त्वांमध्ये जी कमतरता आढळते ती पूर्ण होईल. रासायनिकजीवनसत्वाच्या गोळ्या खाव्या लागणार नाहीत. कॉडलीवर ऑईलच्या गोळ्या ज्या गामालिनोलिक ऍसिडसाठी आपण खातो, ते स्पीरुलीना मध्येही आहे. स्पीरुलीनामध्ये भरपूर पोषक तत्व असल्यामुळे जीवनसत्वांची पूर्तता होते. त्यामुळे बुद्धी तल्लख राहते, रातआंधळेपणा, मोतीबिंदू, काचबिन्दू होत नाहीत. तीन-चार प्रकारचे अँटी-ऑक्सीडेंटस् ह्यात असल्यामुळे वृध्दत्व लवकर येत नाही. हिमोग्लोबीन उत्तम राहतं. ह्याच्या गटफ्लोरा बॅलेन्सींग कार्यामुळे पचन सुधारतं.    

स्पीरुलीनामध्ये ‘इम्युलिना’नामक घटकामुळे प्रतिकार शक्ती योग्य त्या प्रमाणात सांभाळली जाते. प्रतिकार शक्ती वाढवणारे बरेच पदार्थ असतात पण प्रमाणसांभाळणारे दुर्लभच. अति प्रतिकार शक्ती मुळे ऑटोइम्युन डिसीज होतात जसे की अर्थ्राइटीज, सोरायसिस, लिव्हर सिरॉसिस इत्यादि. स्पीरुलीना घेणार्‍यालोकांमध्ये स्टॅमिना प्रचंड वाढतो, जखमा चटकन भरून येतात, पायात गोळे येणं प्रकार थांबतो. जीवनसत्व योग्य प्रमाणात मिळाल्यामुळे छोट्या मोठ्या तक्रारी, जसं की केस गळणं, आपोआप दूर होतात. 

प्लास्टिकचा वापर आणि प्रचंड प्रदूषणामुळे भारतात निरनिराळ्या कर्करोगांचं प्रमाण खूप वाढलं आहे. स्पीरुलीना मधील ‘नॅच्युरल किलर’ आणि TNF हे घटककॅन्सर सेल्स तयार होऊ देत नाहीत. त्यात ‘रेडियोप्रोटेक्टिव्ह’ गुणधर्म असल्यामुळे यूव्ही रेडीएशन पासून सुद्धा ते आपल्याला वाचवतात. किमोथेरपी बरोबरस्पीरुलीना घेतल्यास केस जाणे, बारिक होणे इ. हे सगळं टळतं. स्पीरुलीनाच्या नित्य सेवनामुळे महिलांची मासिकपाळी एकदम सुरळीत होते, PCOD आणिPMS चा त्रास होत नाही. ह्यात प्रोटीन जास्त असल्यामुळे ह्याचे फेशियल ही उत्तम होते.

स्पीरुलीनातील जिवनसत्व इतक्या पटकन शरीरात शोषली जातात की त्याचा भार पचनसंस्थेवर पडतच नाही. अंतराळात गुरुत्वाकर्षण नसल्यामुळे तिथे अन्नपोटात तरंगतं आणि पचत नाही. याच कारणामुळे अंतराळवीरांना आंतराळात हे अन्न म्हणून दिलं जातं. 

परदेशात खेळाडूंमध्ये हे प्रसिद्ध आहे. आता भारतात बरेच ब्रँड दिसू लागले आहेत, पण बहुतांशी कंपन्या चीन कडून आयात करतात. त्यामुळे शास्त्रज्ञांनी मान्यकेलेल्या ब्रँड कडून घेणं योग्य ठरेल. कधीकाळी जीवाणूंच्या प्रादुर्भावामुळे भारतात अन्नपदार्थांमध्ये हळदीचा समावेश झाला असावा. त्या काळातील सूज्ञसमाजाने ते नीट पाळलं. आता आपल्या पिढीच्या सूज्ञतेची परीक्षा आहे. काळानुरुप आपण आपल्या खाण्यात याचा अंतर्भाव करून घेत आहोत का?

स्पीरुलीनाची चव आपल्या परिचयाची नाही. त्या चवीला ‘उमामी’ असं म्हणतात. प्रथिनांचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे त्याचा वासही मासे व अंड्यांसारखा येतो. परंतु कुठल्याही पदार्थात मिळवल्यावर वास आणि चव नाहीसे होतात. पदार्थाला हिरवा रंग मात्र येऊ शकतो; तेही प्रमाणावर अवलंबून आहे. ह्याची पावडर दुध, ताक, मिल्कशेक इत्यादि मध्ये घालून घेऊ शकतो. शिजवलेल्या भाज्यांमध्ये शेवटी हळदी इतकं घालू शकतो कारण गरम केल्यास त्यातली जीवनसत्व कमीहोऊ लागतात. 

ज्यांना त्याचा वास / चव जमत नाही ते लोक कॅप्सुल्स् पसंत करतात. जास्त हालचाल नसणार्‍या लोकांनी दिवसाला केवळ २ ग्रॅम स्पीरुलीनाचं सेवन केल्यासपुरेसं आहे. खेळाडू आणि व्यायाम करणार्‍यांनी तसंचआजारी व्यक्तींनी दिवसातून ६–८ ग्रॅम पर्यंत घेण्यास हरकत नाही. स्पीरुलीना जेवणाला पर्याय नाही तर पूरक आहे. पृथ्वीला ज्यानं आधी जीवनदान दिलं आहे, त्याकडून आपल्याला पुन्हा जीवनदान मागून घ्यावं लागणार आहे. 

दीपाली दंडे

दीपाली दांडे या मध्यम व लघु उद्योग, व्यवसाय आणि वित्त सल्लागार आहेत. त्या सायनोफार्म येथे संशोधन समन्वयक सुद्धा आहेत.

The views and opinions expressed in the article are those of the authors and do not necessarily reflect the official policy or position of The Tilak Chronicle and TTC Media Pvt Ltd.

Tagged:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *