जीवनदान

Dried Spirulina

आपले लोणार सरोवर भौगोलिक , वैज्ञानिक, पौराणिक, ऐतेहासिक दृष्ट्या ष्रेष्ठ आहे. ह्याचा आणखी एक पुरावा म्हणजे त्यात मिळणारी शेवाळ वनस्पती जीजीवनदान देणारी आहे. जागत मोजक्या ठिकाणी सापडणारी स्पिरुलिना नामक शेवाळ वनस्पती आपल्या लोणार सरोवरात नैसर्गिक रित्या उगवते. आंब्याच्याजश्या हापूस, पायरी, तोतापुरी जाती असतात त्याच प्रमाणे स्पिरुलिनाच्या अनेक जाती आहेत. लोणार सर्वोर्रात सापडण्याऱ्या प्रजातीला “लोणार स्पिरुलिना” म्हणतात. संपूर्णे पृथीवर प्राणवायू निर्माण करायचे काम सर्वेप्रथम सायनोबॅक्टरीया परिवारात मोडणाऱ्या शेवाळ वनस्पतीच्या प्रकाराने केले. स्पिरुलिना हि ह्याचसायनोबॅक्टरीया प्रजातीत येते. शास्त्रेणया शिरमेईस्टर आणि चमूने (PNAS) नामक जर्नल मध्ये हा शोध प्रस्तापित केला कि प्राणवायूची उत्पत्ती प्रथमसायनोबॅक्टरीयानि केली. पुढे लिन मार्गूईस नामक महिला शास्त्रगने संपूर्णे वनस्पती आणि झाडांची निर्मिती सायनोबॅक्टरीया मधून  झाली आहेय हे प्रस्तिपितकेले.  

म्हणजे स्पिरुलिना सारख्या सायनोबॅक्टरीआत मोडणाऱ्या शेवाळ वनस्पतींनी पृथ्वीला जीवन दिले असे म्हणता येईल. अतिशय विषम परिस्तितीतून तरुनहि वनस्पती आजही पृथ्वीला प्राणवायू देते. आजच्या प्रदूषणावर, स्पिरुलिना अँड त्याच्या सारख्या अनेक इतर सायनोबॅक्टरीया उपाय होऊ शकतात. आपल्यालोणारला हिच स्पिरुलिना वनस्पती खाण्यासाठी दरवर्षी सुंदर असे “फ्लॅमिंगो” पक्षी सरोवरात येतात. ह्या पांढऱ्या पक्षाला जी सुंदर गुलाबी छटा मिळते तीस्पिरुलिना खाल्या मुले असते. त्यातील “बीटा कॅरेटेनॉइड्” जे गाजरात मिळते; ह्या घटकामुळे हा रंग प्राप्त होतो. स्पिरुलिना मध्ये व्हिटॅमिन-A, व्हिटॅमिन-बी (सर्वेप्रकार), व्हिटॅमिन-E, फॉलीक ऍसिड, एसेनशीयाल अमिनो ऍसिडस् असे पोषक तत्वे असतात. आपण ज्या करता कॉडलिव्हर ऑइलच्या कॅप्सूल्स खातो, तेगामा लिनोलेनिक ऍसिड, मिनरल्स, 60% प्रथिन नैसर्गिक रित्या भरपूर प्रमाणात ह्यात आढळते. 

स्पिरुलिनाला जगाचे “सुपर फूड” ह्याच कारणनाकरीतासंबोधले जाते. जागतिक देशांच्या संघटनेने (UN) १९७४ मध्ये स्पिरुलिनाला “Future फूड” असे म्हंटले आहे. कमी वजनात जास्ते पोषण आणि पटकनपचणारे म्हणून (astronauts)ना अवकाश भ्रमणाच्या वेळी स्पिरुलिना जेवण म्हणून दिले जाते. पूर्ण काळपासून जापानी लोक स्पिरुलिना आणि अश्या इतरशेवाळ वनस्पती जेवण म्हणून खातात त्यामुळे आज ते जगातील सर्वआत सोडृड लोक आहेत. स्पिरुलिना मुले पचनशक्ती सुधारते, प्रतिकार शक्ती नियंत्रितराहते, रक्तदाब, कर्करोग टळ शकतो. पोटाचे विकार, दमा, कुपोषण, हिमोग्लोबीनची कमतरता हे सगळे स्पिरुलिना नैसर्गिक रित्या बरे करतो. म्हणून स्पिरुलिनापृथ्वीवरील वरदान आहे आणि मानवाला एक नवीन जीवन दान आहे.

“सायनोफर्म” ही कुपोषणातून उद्भवणार्या समस्या आणि एकाच वेळी भारतीय उत्पन्नाच्या स्थिरतेची उत्पत्ती करण्याच्या उद्देशाने उत्पन्नाच्या एक वैकल्पिक स्रोताद्वारे त्यांना प्रदान करून सामाजिक-वैज्ञानिक हस्तक्षेप करण्याचा प्रयत्न आहे. ‘सायनोफर्म’ हे श्री लाल बहादुर शास्त्री यांच्या तत्त्वज्ञानाद्वारे मांडले गेले आहे की “विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, जर त्यांनी आपल्या देशाच्या प्रगतीमध्ये आपली भूमिका चांगली केली असेल तर ती देशाच्या सामान्य माणसाच्या जीवनाशी व कामाशी निगडित असणे आवश्यक आहे. म्हणूनच विज्ञान हे हस्तिदंतीच्या टावर्सपर्यंत मर्यादित असले पाहिजे किंवा मोठ्या इमारतींच्या भिंती आणि मोठ्या प्रयोगशाळेच्या आत प्रवेश करू नये; हे कारखान्यांना आणि शेतात, खेड्यांकडे आणि दूरच्या गावांमध्ये जास्त घेतले पाहिजे. “

सुश्री दिपाली दांडे यांनी ‘सायनोफर्म’ प्रकल्पाची कल्पना केली होती. पोषक द्रव पदार्थ तयार करण्यासाठी प्रणाली तयार करणे आणि डॉ. रुत्विक दीनगोडकर यांनी मायक्रोबियल संस्कृतीची निर्मिती करून भारतीय शेतक-यांना उत्पन्नाच्या वैकल्पिक स्रोतासह उपलब्ध करून देण्याच्या संभाव्य पद्धती म्हणून विकसित केले; शेतीविषयक उपक्रमांचा विस्तार या प्रकल्पाद्वारे सायनोफर्म संशोधन केंद्रामध्ये एनजीओ (नफा संस्थानासाठी नाही) सहकार्याने त्यास अंमलात आणण्यात आले आहे; यू.एस.एस.एस, केशवृष्ती महाराष्ट्र राज्यातील ठाणे जिल्ह्यातील उत्तान गावातील पनडुब्बी जंगलात स्थित आहे. संशोधन प्रकल्पाच्या अनेक उद्दीष्टे आहेत:

1] कुपोषणाच्या इतक्या मोठ्या प्रमाणावर दिसून आलेल्या भारतीय जनतेच्या आहाराचा आहार समजून घेणे, 2] आहारातील नमुन्यांमध्ये बदल झाल्यानंतर, 3] मायक्रोलागल शेतीसाठी प्रोटोटाइप स्थापित करणे, 4] बायोकेमिकलची अनुकूलता इष्टतम उत्पन्न मिळविण्यासाठी वाढीचे निकष, 5] अळ्यांच्या लागवडीसाठी आर्थिक पर्यायी तंत्रज्ञान विकसित करणे आणि त्याचे क्यूसी 6] संकल्पना आणि नजीकच्या भविष्यात अल्गोलॉजिकल संशोधनासाठी समर्पित राष्ट्रीय खाद्य अल्गल रिसर्च सेंटर स्थापन करणे.

सायनोफर्म 4 मुख्य परिमाणांखाली संशोधन करते; ए] आरोग्य आणि पौष्टिक संशोधन, बी] शिक्षण व संशोधन, सी] कृषी संशोधन आणि डी] पर्यावरण संरक्षण आणि बायो-रेमेडियल संशोधन.

Dr Rutwik Thengodkar

Dr Rutwik Thengodkar is the Chief Scientist at Cyanofarm Research Centre, UVSS, Keshavsrushti, Thane Maharashtra. His work is currently focused on the problem of malnourishment in India.

The views and opinions expressed in the article are those of the authors and do not necessarily reflect the official policy or position of The Tilak Chronicle and TTC Media Pvt Ltd.

Tagged:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *