अन्न, वस्त्र, निवारा, या मानवाच्या प्राथमिक गरजांची सहज पुर्तता होण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती म्हणजे सुबत्ता. यामध्ये नैसर्गिक साधन संपत्तीची गरजेनुसार, शुद्ध स्वरूपात उपलब्धतादेखील गृहीत धरली जाते. उदा. भरपूर सूर्यप्रकाश, मोकळी हवा, स्वच्छ पाणी, फळे आणि पालेभाज्या, मांस, मासे, लाकूडफाटा, आयुर्वेदिक औषधे आदी. 

त्याचबरोबर राजकीय व सामाजिक स्थिती अनुकूल असेल तरच ही सुबत्ता अनुभवाला येते. सुबत्ता समाजात समाधानाची आणि आनंदाची भावना पसरवते. थोडक्यात, सुबत्ता ही सामाजिक स्थिती असते. याउलट चंगळवाद ही सामाजिक प्रवृत्ती होय.  

अमर्याद गरजा, काहीही करून त्या पूर्ण करण्याची अभिलाषा, त्यासाठी नैसर्गिक साधनांचा अतिरेकी वापर, ही या प्रवृत्तीची वैशिष्ठ्ये सांगता येतील. चंगळवादामुळे शांत व सुसंस्कुत समाजाचं रुपांतर, असमाधानी आणि अतिरेकी समाजात होतं. संपूर्ण जगात चंगळवादाची सुरुवात युरोपातील औद्योगिक क्रांतीनंतर झाली, असं मानलं जातं. भारतात याचे दृश्य परिणाम दिसायला आणि जाणवायला एकविसावं शतक उजाडलं.    

आपल्या भारतवर्षात शतकानुशतके सुबत्ता नांदत होती. लोकांच्या गरजा कमी होत्या. लोक गुण्यागोविंदाने रहात होते. एकमेकांना मदत करीत होते. शेती हाच प्रामुख्याने व्यवसाय होता. उपभोग्य वस्तू या शेतीशी आणि निर्धोक जगण्याशी निगडीत होत्या. उदा. बैलगाडी, नांगर, मोट, विळा, खुरपे, कुदळ, फावडे ही शेतीची अवजारे, पायाची वहाण, सुती वस्त्रे, देवपूजेची आणि स्त्री शृंगाराची साधने इत्यादी. माणूस सुखी आणि समाधानी होता. ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’, ‘अतिथि देवो भवः’ ही आपली संस्कृती होती. 

त्याकाळी स्वत:च्या गरजा पूर्ण झाल्या की, माणूस त्याच्याकडे उपलब्ध असलेली अतिरिक्त साधने, ज्यांना त्याची कमतरता आहे त्यांना देई. निसर्गाची जपणूक हीच जीवनपद्धती होती. अन्न वाया घालवणं, पाणी खराब करणं, नको असताना जंगल तोडणं, हे पाप समजलं जात असे. उगाचच प्राण्यांची हत्या केली जात नव्हती. देवासमोर बळी दिलं जाणारं कोंबडं आणि बकरे तसंच केवळ षौक म्हणून शिकार करणारे राजेरजवाडे यांचाच काय तो अपवाद. 

लोकसंख्या वाढीचं नियंत्रण नैसर्गिकरीत्या होत. महापूर, भूकंप, साथीचे रोग, लढायांमध्ये लक्षावधी लोक नष्ट होत. पण त्यानं समाजात फार मोठी अस्वस्थता निर्माण होत नसे. ‘हे निसर्गाचे चक्र आहे’, असं मानून समाज पुढे चालत. जातिभेद, वर्णाश्रमधर्म, स्त्रियांना दुय्यम स्थान, शिक्षणाची मक्तेदारी, सतीची चाल, कर्मकांडाचा अतिरेक यासारखे सामाजिक दोष सुद्धा होते. पण त्यासाठी लढा देण्याची माणसाची मानसिकता नव्हती. एकूणच, सारं समाजजीवन हे एखाद्या नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे संथ लयीत चाले.

अन्न, वस्त्र, निवारा या प्राथमिक गरजांची पूर्तता झाल्यावर, जीवनातल्या संघर्षाची धार कमी होते. माणसाला एक प्रकारचा निवांतपणा अनुभवाला येतो. अशा वेळी व्यक्तीस्वातंत्र्य, धार्मिकता, राजकारण, सत्तेची लालसा, सामाजिक प्रतिष्ठा यासारखे माणसाचा अहंकार सुखावणारे विषय मनात घर करू लागतात. 

‘बळी तो कान पिळी’ या न्यायानं जगाला वाकवण्याची ताकद फक्त सत्ताधारी व्यक्तीकडे असते. ज्याच्याकडे जादा संपत्ती, मालमत्ता असते त्यालाच लोक सलाम करतात. त्यालाच सत्ता मिळते. म्हणून सत्ता हेच ध्येय ठेवून, जास्तीत जास्त संपत्ती, मालमत्ता मिळवण्यासाठी स्पर्धा सुरु होते. त्यातूनच चंगळवाद उदयाला येतो. 

बाजारातल्या उत्पादकतेची त्याला साथ मिळाल्यानं, चंगळवाद दिवसेंदिवस फोफावत जातो. सुबत्ता असताना मानवी मन कुणाशी स्पर्धा करीत नाही. पण चंगळवादी माणूस मात्र जीवघेणी महत्वाकांक्षा, स्पर्धा, असमाधान आणि अधिकाची हाव यांच्या चक्रात सापडतो. उपलब्ध नैसर्गिक साधनांचा पुरेपूर वापर करायचा, हे चंगळवादी संस्कृतीचं मूळ तत्व असतं.

मग माणसं बेसुमार जंगलतोड करतात. अधिकाधिक खनिज संपत्ती खोदून काढतात. जमिनीतलं पाणी उपसतात. डोंगर उध्वस्त करून घरं बांधतात, नद्या अडवून त्यांना बंधारे घालतात, तऱ्हेतऱ्हेच्या उपभोग्य वस्तू निर्माण करतात. रोज नवे शोध आणि रोज नव्या कल्पना यांच्या आधारे, विविध प्रकारची अनेक यंत्रे तयार करतात. माणसाला त्या यंत्राचे गुलाम बनवले जाते. 

आपलं उत्पादन कसं श्रेष्ठ आहे, हे लोकांना पटवून देण्यासाठी उद्योगांकडून त्यांच्यावर जाहीरातींचा मारा केला जातो. त्या जाहिरातींना बळी पडून माणूस, भारंभार अनावश्यक वस्तू खरेदी करतो. आज आपल्याजवळ जे आहे, त्यापेक्षा अधिक हवं, अशी माणसाची मनोवृत्ती तयार होते. मग तो कायम असमाधानी रहातो. मनाचं स्वास्थ्य हरवून बसतो. त्याचा परिणाम त्याच्या आणि पर्यायानं समाजाच्या आरोग्यावर होतो.

स्पर्धेची भावना एकदा माणसाच्या मनावर स्वार झाली, की माणसाकडे संयम रहात नाही. हव्या असलेल्या कोणत्याही भौतिक गोष्टींसाठी, महत्त्वकांक्षेच्या पूर्ततेसाठी, स्पर्धेत टिकून रहाण्यासाठी, वाट पहाण्याची त्याची तयारी नसते. त्याला वर्तमानात भरभरून जगायचं असतं. भविष्याचा फारसा विचार तो करत नाही. 

उपलब्ध असलेली सगळी नैसर्गिक साधने जरी संपुष्टात आली तरी त्याला त्याची फिकीर नसते. कारण ‘कल क्या होगा किसको पता, अभी जिंदगीका ले लो मजा’ हेच त्याच्या जगण्याचं सूत्र असतं. अशा माणसांनी बनलेला समाज अशांत बनतो. एवढ्या तेवढ्या कारणानं क्षणात बिथरतो. मारामा-या, खून, हत्या करायला प्रवृत्त होतो. 

प्रत्येकजण दुस-याकडे संशयानं बघतो. सामाजिक सलोखा नाहीसा होतो. स्वार्थ, गुंडगिरी, संपत्ती व सत्ता यालाच प्रतिष्ठा मिळते. त्यामुळे भ्रष्टाचार, फसवणूक, खोटेपणा, यांचं फावतं. चारित्र्य, प्रामाणीकपणा, कामसू वृत्ती, परोपकार याला किंमत रहात नाही. माणूस मुखवटे घेऊन वावरतो. हरतऱ्हेचे कपडे, गाडया, दागदागिने, फ्रीज, टीव्ही, मोठमोठी घरे, त्याच्या मालकीची असतात, खाण्यापिण्याच्या पदार्थांची रेलचेल असते. पण मन:स्वास्थ्याच्या अभावी तो सुखी, समाधानी राहू शकत नाही. म्हणून चंगळवादाचं कुणीच समर्थन करीत नाही. 

पण त्याचबरोबर विविध प्रकारच्या उपभोग्य वस्तूचं माणसाला आकर्षण वाटतं. त्यामुळे अशा वस्तू गोळा करणं, ही आपली चैन नसून गरज आहे, असं तो मनाला समजावतो. आपली ती गरज आणि इतरांचा तो चंगळवाद अशी स्वत:ची मनोभूमिका तो तयार करतो. यामुळे समाजात चंगळवादी वृत्ती वाढत जाते.

चंगळवादाला बऱ्याचदा विकास हे गोंडस नाव देऊन त्याची भलावण केली जाते. माणसाला मोठमोठी भौतिक स्वप्नं दाखवली जातात. त्यांची पुर्तता करण्यासाठी वेगवेगळे मार्ग सुचवले जातात. त्यामुळे जीवनात सुखी होण्यासाठी अधिकाधिक भौतिक साधने जवळ असली पाहिजेत, ही त्याच्या विचाराची पक्की धारणा बनते. 

ती मिळवण्याचा प्रयत्न करणे, हे त्याच्या जीवनाचं एकमेव ध्येय बनतं. मुलांनासुद्धा लहानपणीच अशी स्वप्नं दाखवून धडपड करायचं बाळकडू दिलं जातं. ती लहान वयात स्पर्धेसाठी पळायला लागतात. अशाच प्रकारचं ध्येय बाळगून त्याच्या सिद्धीसाठी धडपडतात. पण सा-या अपेक्षा आणि इच्छा यांची पूर्तता होऊ शकत नाही. झाली तरी त्यातून अपेक्षित समाधान मिळत नाही. मग माणसं आपलं समाधान हरवून बसतात. त्यातून आत्महत्या, नैराश्य, सामाजिक ताणतणाव यासारखे प्रश्न निर्माण होतात.

खरं तर, माणूस निसर्गाच्या जीवनसाखळीच्या चक्राचा एक भाग आहे. उत्पत्ती, वाढ आणि विनाश हे मानव, प्राणी व वनस्पती यांचं जीवनचक्र. पर्जन्यचक्र, समुद्राची भरती-ओहोटी, आकाशात उगवणारे सूर्य-चंद्र, हवामानात होणारे बदल, त्यानुसार होणारी वादळे, नद्यांना येणारे महापूर, ही सारी निसर्गाची सुनियोजित व्यवस्था आहे. 

या व्यवस्थेचा यथायोग्य सन्मान करून, माणूस, प्राणी आणि वनस्पती सुखनैव जीवन जगू शकतात. निसर्गत: हे तीनही घटक परस्परावर अवलंबून आहेत. पण मानव आपल्या बुद्धिमत्तेच्या जोरावर ही नैसर्गिक व्यवस्था उलथवून टाकतो. अति हव्यासापोटी हवा, पाणी प्रदूषित करतो. फटाके, मोठमोठे ध्वनिक्षेपकांद्वारे ध्वनी प्रदूषित करतो. प्राणीजीवन त्रासून जाते. वनस्पती आणि प्राणी यांचं आस्तित्व धोक्यात येतं. माणूस स्वत: देखील नकळत त्याचा बळी ठरतो.

थोडक्यात,चंगळवादी वृत्तीमुळे माणसाचं आस्तित्वच धोक्यात येतं. म्हणूनच,  या वृत्तीचा, जीवनशैलीचा, आणि विचारसरणीचा, आपल्याला नक्कीच पुनर्विचार करावा लागेल. मर्यादित गरजा, मनावर ताबा, नैसर्गिक व्यवस्थेविषयी जागरूकता आणि निसर्गाची जपणूक, या चतु:सूत्रीचा वापर करून चंगळवादावर नियंत्रण ठेवता येईल. फक्त याची जाणीव प्रत्येक माणसाच्या मनात निर्माण होणं आवश्यक आहे. हे साधण्यासाठी अथक प्रयत्न करणं ही काळाची गरज आहे. त्याकरिता प्रत्येकानं आपला खारीचा वाटा उचलला पाहिजे. तरच भविष्यातला मानव सुखी आणि समृद्ध आयुष्य जगू शकेल.

लेखामध्ये व्यक्त केलेले विचार आणि मत हे लेखकाचे वैयक्तिक असून ते The Tilak Chronicle आणि TTC Media Pvt. Ltd. च्या अधिकृत धोरण किंवा मतांपेक्षा भिन्न असू शकतात.

Tagged:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *